De betekenis van de hakama-gradatie: Wanneer mag je hem dragen?
Je staat op de mat, je kijkt naar je sensei en ziet die prachtige, lange broek met diepe vouwen. De hakama. Het voelt als een magische drempel.
Wanneer mag je hem eigenlijk zelf aantrekken? Het antwoord hangt niet alleen af van een streepje op je band, maar ook van je toewijding, je stijl en de traditie waar je deel van uitmaakt.
Laten we zonder omwegen duiken in de wereld van de hakama, van de symboliek tot de knooptechniek, specifiek voor de Nederlandse aikido-scholen.
Wat is een hakama en wat symboliseert het?
Een hakama is veel meer dan een stuk stof dat je om je benen bindt.
Oorsprong in de samoeraikleding
Het is een directe link naar het verleden van de samoerai. Oorspronkelijk was het een kledingstuk dat bescherming bood tijdens het reizen en vechten, maar in de krijgskunsten transformeerde het tot een symbool van waardigheid en discipline.
De zeven plooien en hun betekenis
De hakama zoals we die nu dragen in aikido is afgeleid van de traditionele Japanse kleding. In de Edo-periode droegen samoerai deze broek om hun paardrijden te vergemakkelijken en hun benen te beschermen. Tegenwoordig zien we hem vooral op de dojo-vloer in Nederland, waar hij de overgang markeert van beginner naar serieuze beoefenaar. De meeste hakama’s hebben zeven vouwen.
- Benevolence (vriendelijkheid)
- Rechtvaardigheid
- Respect
- Eer
- Loyaliteit
- Moed
- Waarheid
Dit is geen toeval. Elke vouw staat symbool voor een deugd uit de Bushido, de weg van de krijger. Denk hierbij aan:
Bushido deugden
De voorste drie vouwen aan elke kant (zes in totaal) representeren deze deugden, terwijl de zevende vouw in het midden vaak staat voor de eenheid van al deze principes. Wanneer je een hakama draagt, draag je deze intenties letterlijk met je mee. In de praktijk betekent het dragen van een hakama een verantwoordelijkheid.
Het is een stuk kleding dat vraagt om correcte houding en gedrag. In Nederlandse dojo’s zie je dat dragers van een hakama vaak een voorbeeldfunctie hebben, niet alleen in techniek, maar ook in mentaliteit.
Vanaf welke graad mag je een hakama dragen?
Dit is de vraag die elke aikidoka bezighoudt. Hoewel er geen universele wet bestaat, zijn er sterke conventies binnen de Nederlandse aikido-wereld.
Verschillen per Aikido-stijl
Het antwoord hangt af van de organisatie, maar er zijn vuistregels. Binnen aikido zijn er verschillende stromingen. De meest voorkomende in Nederland zijn Aikikai en Yoshinkan.
Vrouwen en de hakama
Over het algemeen geldt: hoe strikter de stijl, hoe langer je moet wachten. Bij Yoshinkan bijvoorbeeld is het dragen van een hakama vaak voorbehouden aan de hogere kyu-graden en danst.
De standaardregel (1e Dan of 3e Kyu)
Traditioneel werd de hakama vooral door mannen gedragen, maar tegenwoordig dragen vrouwen in Nederlandse dojo’s net zo vaak een hakama zodra de graad dit toelaat.
De sensei beslist. In de dojo is het woord van de leraar wet, ongeacht de algemene regels.
Er is geen verschil in regelgeving tussen mannen en vrouwen; de graad bepaalt het. In de meeste Nederlandse Aikikai-dojo’s mag je een hakama dragen vanaf de graad van 1e Dan (shodan) of soms al bij de 3e Kyu. Dit hangt af van het specifieke beleid van je leraar en school. Sommige scholen laten je al een hakama dragen als je 3e Kyu bent, anderen wachten tot je eerste zwarte band hebt behaald. Het is verstandig om je in te lezen in het bandensysteem in Aikido, zodat je niet voor verrassingen komt te staan bij je volgende training of examen.
Verschillen in regels per Aikido-organisatie
Elke organisatie heeft haar eigen tradities en regels. In Nederland kom je vooral drie grote groepen tegen, elk met hun eigen kledingvoorschriften en tarieven voor examens en diploma's.
Aikikai hakama regels
Aikikai is de grootste organisatie wereldwijd en ook in Nederland dominant. De standaard is hier vaak dat je een hakama draagt vanaf 1e Dan. Echter, bij veel Aikikai-scholen mag je al een hakama dragen vanaf 3e Kyu, mits je examen hebt gedaan en de leraar dit toestaat. De kleur is meestal donkerblauw of zwart.
Yoshinkan hakama
Yoshinkan aikido staat bekend om zijn strakke, formele uitstraling. Hier zijn de regels vaak strikter.
Ki-Aikido kleding
Vaak wordt de hakama pas gedragen vanaf 1e Dan of soms 2e Dan.
De focus ligt hier op perfectie in houding, en de hakama is een beloning voor jarenlange toewijding. Bij Ki-Aikido, wat in Nederland ook flink vertegenwoordigd is, ligt de focus op mentale en fysieke harmonie. Hier zie je vaak dat de hakama al eerder gedragen mag worden, soms vanaf 4e Kyu, afhankelijk van de specifieke Ki-vereniging. De kleding is vaak iets minder formeel, maar de hakama blijft een belangrijk symbool.
Hoe knoop en onderhoud je een hakama?
Je hebt je graad behaald en mag eindelijk een hakama dragen. Nu komt het praktische gedeelte: hoe vouw, knoop en onderhoud je dit kledingstuk zonder dat het een chaos wordt?
Het vouwen van de hakama
Een nette vouw is essentieel voor de uitstraling. De meeste hakama’s worden gevouwen in een speciale vouwtechniek, de zogenaamde "kakutoji" of vouw in drieën. Leg de hakama plat, vouw de pijpen naar binnen en vouw daarna de bovenkant eroverheen.
Knooptechnieken
Gebruik een hakama-vouwhulp als je net begint; deze kost ongeveer €15 tot €20 en is verkrijgbaar bij sportzaken zoals Budopartner of Fightshop.nl.
- De koshi-himo strak om de taille.
- De hakama eroverheen schuiven.
- De datemaki strak aantrekken en de strikken netjes leggen.
De hakama wordt vastgemaakt met een dunne band (koshi-himo) en een brede, stoffen band (datemaki). De knooptechniek is even oefenen. De meest voorkomende knoop is de "taiko"-stijl, waarbij de strikken strak en symmetrisch zitten.
Het is handig om een YouTube-filmpje te zoeken van je eigen stijl, maar de basis is: Let op: een losse hakama tijdens het trainen is not done.
Wassen en strijken
Het zit vast of het zit niet. De hakama is gemaakt van zwaar materiaal, meestal polyester of een mix.
Wassen op 30 graden is vaak voldoende, maar strijken is een klusje apart. Gebruik een stoomstrijkijzer en strijk langs de vouwen, niet eroverheen. De vouwen moeten scherp blijven. Hang de hakama altijd te drogen op een kleerhanger, nooit in de droger. Een goede hakama kost tussen de €80 en €150, afhankelijk van de kwaliteit voor wie de status van Yudansha ambieert.
De praktische functie van de hakama op de mat
Naast de symboliek heeft de hakama een duidelijke functionele rol tijdens de training.
Verbergen van voetenwerk
Het is niet alleen maar sier. De hakama bedekt de benen volledig.
Bescherming bij valbreken
Dit is handig tijdens het beoefenen van "taijutsu" (ongewapend vechten) omdat het de voeten en benen minder zichtbaar maakt voor de tegenstander. Dit dwingt je om meer te vertrouwen op je tastzin en lichaamsgevoel, in plaats van visuele cues. In Nederlandse dojo’s wordt dit vaak gebruikt om de aandacht te verleggen naar de energie en houding. De hakama is gemaakt van stevig materiaal.
Tijdens het vallen en rollen (ukemi) beschermt de stof de benen enkels en knieën tegen schaafwonden.
De stof is dikker dan de standaard aikidobroek (zubon). Vooral bij intensieve training op harde matten in Nederlandse sportscholen is dit een prettig bijeffect. De hakama is een prachtig hoofdstuk in je aikido-reis.
Het vereist geduld, zowel in het verkrijgen van het recht om hem te dragen, als in het onderhouden ervan. Respecteer de traditie, maar geniet vooral van het gevoel dat het geeft wanneer je hem voor het eerst omknoopt.