De invloed van Shintoïsme op de rituelen in de Aikido dojo

Remco van der Berg

Aikido trainer en sportjournalist

Stap je voor het eerst een Aikido dojo binnen? Dan valt je meteen iets op.

Het voelt anders dan een sportschool. Er hangt een serene sfeer, er is een duidelijke structuur en er is dat speciale hoekje aan de muur: de kamiza. Die plek en de rituelen die erbij horen, zoals buigen en de groet, zijn geen toeval.

Ze komen rechtstreeks uit de Japanse cultuur, en meer specifiek uit het Shintoïsme. Het is de onzichtbare basis van alles wat je op de mat doet.

Je hoeft geen gelovige te zijn, maar begrijpen waar het vandaan komt, maakt je training zoveel rijker.

Shintoïsme is de oorspronkelijke, inheemse geloofsovertuiging van Japan. Het draait niet om een heilige boek of een strikte leer, maar om het leven zelf. Het draait om kami: geesten of goddelijke krachten die in alles aanwezig zijn. In de natuur (een machtige boom, een waterval), in voorwerpen, en zelfs in de geest van je voorouders.

Het is een manier van kijken naar de wereld waarin alles met elkaar verbonden is en respect verdient. Waarom is dit relevant voor een vechtsport?

Shinto en de Japanse krijger

Omdat de grondleggers van de moderne Japanse Budo, zoals Jigoro Kano (Judo) en Morihei Ueshiba (Aikido), hun systemen niet zagen als louter fysieke training. Het was een weg, een 'Do', naar zelfontplooiing. Ze putten uit de bron van de Japanse cultuur, en die cultuur is diep geworteld in Shinto.

De waarden van reinheid, orde en respect voor de leerling en meester zijn direct afkomstig uit deze traditie.

Zoals de beroemde Aikido-meester Gozo Shima ooit zei: "Aikido is de weg van harmonie met het universum." Dat is een typisch Shinto-gedachtegoed. In het feodale Japan waren de krijgers (samoerai) vaak verbonden met Shinto-schrijnen. Ze baden voor overwinning en bescherming.

De discipline en focus die ze nodig hadden, werden versterkt door deze rituelen.

Toen de moderne Budo werden ontwikkeld, werden deze spirituele elementen vertaald naar de dojo. Het is de mentale training die naast de fysieke techniek komt te staan. De kamiza is dat speciale altaar aan de muur.

In de meeste dojo's in Nederland vind je hem aan de korte kant van de mat, vaak wat verhoogd. Dit is het spirituele centrum van de ruimte.

Waarom buigen we naar de shomen?

Je vindt er meestal een Japanse waaier, een kleine beeldje, misschien een takje van een boom (sakaki) en een foto van de grondlegger Morihei Ueshiba.

Soms staat er een wierrookstokje (senko) dat een aangename, rustgevende geur verspreidt. De plek aan de overkant van de kamiza, aan de lange kant van de mat, is de shomen. Shomen betekent letterlijk 'voorkant'. Voor de leerlingen is dit de plek waar ze naar toe groeten.

De shomen is niet de kamiza zelf, maar de richting waarin de kamiza staat. Het is de plek die respect betoont.

Bij binnenkomst en verlaten van de dojo, en bij het op- en afstappen van de mat, buig je richting de shomen. Dit is een groet. Je buigt niet naar een persoon, maar naar de ruimte, de traditie, en de leer.

Je erkent dat je deel uitmaakt van iets groters. Het is een moment van bewustzijn.

Je zet je ego even opzij en stelt je open voor de training. Doe het met aandacht, niet snel en slordig. Een diepe, rustige buiging vanuit de heupen.

Groeten van de leraar en trainingspartners

Reigi betekent etiquette. Het is de set van ongeschreven en geschreven regels van gedrag in de dojo.

Het is het sociale contract dat ervoor zorgt dat iedereen veilig en met plezier kan trainen. Zonder reigi is een dojo gewoon een zaal met matten. Met reigi wordt het een leeromgeving.

Het belang van hygiëne

Het begint al bij binnenkomst. Je schoenen netjes uitdoen, je spullen geordend neerleggen.

Tijdens de les let je op, praat je niet onnodig en luister je aandachtig naar de instructies.

Je respecteert de dojo en de mensen erin. Als de sensei (leraar) de mat opkomt, sta je op en buig je. Als je zelf de mat opgaat of ervan af, buig je naar de shomen en soms ook naar de sensei. Het belangrijkste moment is het begin en einde van de les, waarbij de rol van de sensei centraal staat.

Iedereen zit in seiza (op de knieën) en samen groeten ze de sensei, de kamiza en elkaar. Als je een techniek oefent met een partner, groet je elkaar voor en na de oefening.

Dit is een kort, stil moment van wederzijds respect. Je bent geen tegenstander, je bent een partner die elkaar helpt beter te worden. Een schone dojo is een teken van respect.

Zorg dat je pak (gi) schoon is. Je nagels kort bijgeknipt. Je lichaam gewassen.

Dit komt ook weer uit Shinto, waar reinheid essentieel is om de kami niet te storen. Een vieze mat of lange, scherpe nagels zijn niet alleen onhygiënisch, maar ook respectloos naar je partner toe. Je partner geeft je zijn of haar vertrouwen; zorg dat je dat waardig bent.

Misogi is een Japans concept voor rituele reiniging. In de traditionele context kan dit een koud bad in een rivier of het wassen van de schrijnpoorten zijn.

In de dojo is het vaak subtieler, maar het doel is hetzelfde: je lichaam en geest zuiveren voor de training. Je wilt af van de stress en rotzooi van de dag en fris aan de start verschijnen. Een directe vorm van misogi is de ademhalingsoefening.

Fysieke en mentale reiniging

Voordat de les begint, of soms als warming-up, ga je rustig zitten en concentreer je je op je adem. Je ademt diep in door je neus, en langzaam uit door je mond.

Je richt je aandacht op je onderbuik (de hara). Dit kalmeert je zenuwstelsel en brengt je in het hier en nu.

Elke training is op zich al een vorm van misogi. Je zweet, je werkt hard, je bent gefocust. Je bent je bewust van je lichaam, van je bewegingen. Je laat de dagelijkse sleur los en wordt één met de techniek.

Na een goede training voel je je vaak "schoon" en energiek. Je hebt je hoofd leeg gemaakt en je lichaam geactiveerd.

Dat is het effect van misogi. Je begint de les als één persoon en je eindigt als een andere, vaak een betere versie van jezelf. Een dieper niveau van de Aikido-rituelen is het concept van Kototama, de 'ziel van de woorden' of de spirituele kracht van klank en vibratie.

In de Japanse traditie heeft elk geluid een eigen energie. In Aikido wordt dit, net als bij zazen meditatie voor focus en ademhaling, vooral toegepast in de uitdrukkingen die we gebruiken en het geluid dat we maken.

De meest bekende uiting hiervan is de Kiai. Een kiai is niet zomaar een schreeuw. Het is een gefocuste, krachtige klank die uit je hele wezen komt.

Het is een uiting van je geest en je adem. Een juiste kiai (vaak "Eii!" of "Toh!") kan een techniek versterken, je partner verbijsteren of je eigen focus aanscherpen.

Het is een fysieke manifestatie van je intentie. De geluiden in de dojo en de etiquette op de mat dragen bij aan de sfeer. De commando's van de sensei ("Shomen ni rei!", "Yame!"), de kreten van de leerlingen, het geluid van voeten op de mat.

Klank en vibratie in de dojo

Dit alles creëert een trilling, een energieveld. In de Aikido-filosofie van Ueshiba was dit verbonden met de schepping van het universum.

Door je bewust te zijn van je eigen geluid, van je kiai, word je een actief onderdeel van die energie.

Je gebruikt niet alleen je lichaam, maar ook je stem om je techniek te ondersteunen. Je bent niet alleen aan het vechten, je bent aan het communiceren op een dieper niveau.