Mag je vechtsporttechnieken gebruiken als je wordt aangevallen?

Remco van der Berg

Aikido trainer en sportjournalist

Je staat in de supermarkt en iemand probeert je tas af te pakken.

Of je loopt ’s avonds over straat en iemand komt agressief op je af. Je hart gaat sneller kloppen. Wat mag je nu eigenlijk doen? Mag je die aikido-techniek die je hebt geleerd op de mat gewoon toepassen?

Of beland je dan zelf in de problemen met de politie? Dit is een vraag die veel vechtsporters bezighoudt, en het antwoord is gelukkig duidelijker dan je denkt.

Veel mensen denken dat je als getrainde vechtsporter strenger wordt beoordeeld, maar de basisregels van noodweer gelden voor iedereen.

Het gaat niet om wat je kunt, maar om wat er op dat moment nodig is om jezelf te beschermen. In Nederland mag je jezelf verdedigen, maar er zijn wel duidelijke grenzen. Laten we de wetgeving en de praktijk eens op een rijtje zetten.

De belangrijkste regel voor zelfverdediging in Nederland staat in het Wetboek van Strafrecht. Het is artikel 41, en dat is jouw beste vriend in een noodsituatie.

Artikel 41 Wetboek van Strafrecht, Noodweerexces

Deze wet zegt dat je geen straf krijgt als je uit noodweer handelt. Dat betekent dat je mag doen wat nodig is om een onrechtmatige aanval af te weren. Je bent dus niet meteen een crimineel als je terugvecht.

Artikel 41 is de wettelijke basis voor zelfverdediging. Het stelt dat een handeling die normaal gesproken strafbaar is (zoals slaan of vastpakken), niet strafbaar is als het gedaan wordt om jezelf of een ander te beschermen tegen een directe, onrechtmatige aanval.

Belangrijk is dat de verdediging in verhouding moet staan tot de aanval. Je mag dus niet iemand neersteken als die je alleen een duw geeft.

Een speciale variant is het noodweerexces. Dit speelt als je in paniek raakt en harder terugvecht dan strikt noodzakelijk is.

Stel, je schrikt zo dat je uit reflex een elleboogstoot geeft terwijl de aanvaller al stopt. Als je in die emotie handelt, kun je je hierop beroepen. De rechter kijkt dan naar de situatie en je gemoedstoestand. Het is geen vrijbrief, maar het kan wel helpen als je echt in paniek was.

Proportionaliteit en subsidiariteit klinken ingewikkeld, maar het zijn simpelweg twee vuistregels die je helpen bij het nemen van beslissingen. Proportionaliteit betekent dat je verdediging in verhouding moet staan tot de aanval.

Gelijke middelen, Weglopen als optie

Gebruik je een aikido-worp op iemand die je alleen lastigvalt met woorden?

Dan is dat niet proportioneel. Subsidiariteit betekent dat je moet proberen te ontkomen voordat je tot verdediging overgaat. Weglopen is dus altijd de eerste optie.

Proportionaliteit draait om evenwicht. Een trap geven als iemand je een duw geeft, is niet in verhouding.

Maar als iemand met een mes op je afkomt, mag je harder terugvechten. Bij aikido draait het om het gebruik van de kracht van de ander. Een polsgreep of een heupworp kan dan een geschikte, proportionele reactie zijn.

Het doel is altijd om de aanval te stoppen, niet om wraak te nemen.

Subsariariteit betekent dat je altijd moet proberen te ontkomen. Weglopen is de veiligste optie.

Wanneer stopt de aanval?

Schreeuw om hulp, ren naar een openbare plek, of probeer de situatie te de-escaleren.

Als dat niet lukt, en je wordt fysiek aangevallen, dan mag je je verdedigen. In de praktijk van een straataanval is er vaak geen tijd om na te denken, maar de rechter zal wel kijken of je had kunnen vluchten. Het grootste verschil zit hem in het moment. Zelfverdediging stopt zodra de aanval stopt.

Mishandeling begint op het moment dat je doorgaat terwijl de dreiging al voorbij is. Als iemand op de grond ligt en niet meer beweegt, mag je niet doorgaan met slaan. Ken jij de grenzen van zelfverdediging in de Nederlandse wet?

Dan verandert je verdediging in een strafbare mishandeling. De aanval stopt op het moment dat de agressor geen gevaar meer vormt, ook als je je afvraagt of aikido effectief is in een echt straatgevecht.

De rol van de agressie

Dit kan zijn omdat hij is gevallen, zich terugtrekt, of omdat hij is uitgeschakeld. In de dojo leer je om een techniek af te ronden, maar op straat moet je stoppen zodra het gevaar geweken is. Een voorbeeld: als je een polsgreep toepast en de ander geeft pijn toe, laat je los.

Je blijft niet doordrukken om hem pijn te doen. De rol van de agressie is hierbij cruciaal.

Is de ander nog steeds agressief? Dan mag je je verdediging voortzetten. Zijn de gemoederen bedaard?

Dan moet jij dat ook doen. Een rechter kijkt naar de totale situatie.

Het is dus belangrijk om kalm te blijven en de sfeer te voelen, ook al is dat in een stressvolle situatie moeilijk. De agressie van de ander bepaalt hoe ver jij mag gaan.

Als iemand je bedreigt met een wapen, mag je harder terugvechten dan als iemand je alleen uitscheldt.

Verzwaarde verantwoordelijkheid

Bij aikido draait het om het kanaliseren van die agressie. Je gebruikt de beweging van de ander om hem te controleren. Dit is vaak een veiligere en meer proportionele manier dan slaan of schoppen. Een ander belangrijk punt is dat je geen straf krijgt als je uit noodweer handelt, zelfs als je de ander verwondt.

Maar zodra je de controle overneemt en de ander geen kant meer op kan, ben je verantwoordelijk voor wat er daarna gebeurt. Begrijp de juridische nuance van noodweer exces en wees je daarvan bewust.

Veel mensen denken dat getrainde vechtsporters een verzwaarde verantwoordelijkheid hebben. Dit is een beetje een mythe.

De wet maakt geen onderscheid tussen een getrainde vechter en een ongetrainde persoon. Iedereen heeft het recht zich te verdedigen. Wel kijken rechters kritischer naar de acties van een getrainde vechtsporter, omdat die meer kennis en controle zou moeten hebben.

Jurisprudentie

Een rechter verwacht van een getrainde vechtsporter dat hij beter kan inschatten wat proportioneel is. Als een beginner uit reflex iemand hard slaat, is dat begrijpelijk.

Een ervaren aikidoka zou moeten weten hoe hij een situatie kan controleren zonder letsel te veroorzaken. Dit betekent niet dat je je niet mag verdedigen, maar dat je wel bewuster moet handelen. In de praktijk betekent dit dat je technieken kiest die passen bij de situatie.

Een polsgreep of een worp die de ander controleert, is vaak beter dan een harde klap.

Het doel is om de aanval te stoppen, niet om de ander te kwetsen. Rechters waarderen dit soort verstandige keuzes.

Er zijn verschillende rechtszaken geweest waarin vechtsporters zich op noodweer beroepen. In veel gevallen wordt het beroep op noodweer aanvaard als de vechtsporter heeft gehandeld uit noodzaak en de verdediging proportioneel was.

Een bekend voorbeeld is een zaak waarin een judoka iemand tegen de grond werkte die hem aanviel. De rechter oordeelde dat dit een gerechtvaardigde verdediging was, omdat de aanval direct en onrechtmatig was. De jurisprudentie laat zien dat de context belangrijk is. Hoe was de situatie?

De-escalatie

Was er sprake van een directe dreiging? Heeft de vechtsporter geprobeerd te de-escaleren?

Deze vragen spelen een rol bij de beslissing van de rechter. Als je wordt aangevallen, is het belangrijk om rustig te blijven en na te denken voordat je handelt.

Hier zijn een paar praktische tips die je helpen om veilig te blijven en juridische problemen te voorkomen. Probeer altijd eerst te de-escaleren. Spreek de ander aan op zijn gedrag, maar doe dit op een kalme manier.

Gebruik niet dreigende taal. Zeg bijvoorbeeld: "Ik wil geen problemen, laat me alsjeblieft met rust." Als de ander agressief blijft, probeer dan afstand te nemen en een veilige plek te zoeken.

Omstanders inschakelen

De-escalatie is een vaardigheid die je kunt trainen. In aikido leer je om de energie van de ander te keren, en dat kan ook verbaal. Een glimlach of een kalme stem kan wonderen doen.

Het is niet altijd mogelijk, maar het is altijd het proberen waard.

Roep om hulp! Schreeuw hardop: "Brand!" of "Help!" Dit trekt meer aandacht dan "Stop!" Probeer oogcontact te maken met omstanders en wijs naar de agressor.

Vraag specifiek iemand om de politie te bellen. Dit zorgt ervoor dat er getuigen zijn en dat hulp onderweg is.

Als er geen omstanders zijn, probeer dan naar een openbare plek te lopen. Een drukke straat, een winkel of een café. Daar is de kans op hulp groter. Als je wordt aangevallen en je moet je verdedigen, doe dit dan zo snel mogelijk en stop zodra het gevaar geweken is.

Onthoud dat je recht hebt op zelfverdediging, maar dat verantwoordelijkheid hand in hand gaat met dat recht. Train regelmatig, blijf kalm en gebruik je verstand. Zo blijf je veilig, zowel op de mat als op straat.