Wat is de hoogst haalbare graad in Aikido?

Remco van der Berg

Aikido trainer en sportjournalist

Je staat op de mat en vraagt je af: wat is het allerhoogste niveau dat je in aikido kunt bereiken? Het is een logische vraag, vooral als je net begint of al een tijdje traint.

Het antwoord is fascinerend, want het is niet zo simpel als "10e Dan is de hoogste".

In de wereld van aikido, en zeker hier in Nederland met clubs die zijn aangesloten bij de Aikikai of andere organisaties, werkt het gradensysteem net even anders dan bij judo of karate. Laten we dat eens rustig uitpakken, want het verhaal achter de graden is minstens zo interessant als de technieken zelf. Net als bij veel Japanse vechtsporten gebruikt aikido een systeem van kyu- en dangraden.

De witte band begint bij de lagere kyu-graden, en naarmate je vordert, ga je naar de hogere kyu-graden. Het echte werk begint pas bij de eerste Dan, de Shodan.

Van Shodan (1e Dan) tot hogere graden

Veel mensen denken dat Shodan betekent dat je een expert bent, maar in aikido betekent het vooral dat je de basis beheerst en klaar bent om echt te gaan leren. Het verschil met andere vechtsporten zoals judo of karate is duidelijk merkbaar. Bij judo of karate is de weg naar de zwarte band vaak een duidelijke meetlat voor technische vaardigheid en wedstrijdresultaten. In aikido ligt de nadruk veel meer op het begrip van de principes, de stroming en de harmonie.

De weg is het doel, en dat zie je terug in hoe de graden worden toegekend.

Het verschil met andere vechtsporten

Het dan graad systeem aikido is gestructureerd, maar de criteria voor de hogere graden zijn minder strikt dan je misschien denkt. De weg naar Shodan duurt gemiddeld 3 tot 5 jaar, afhankelijk van je trainingsfrequentie en inzet. Na Shodan kom je bij Nidan (2e Dan), Sandan (3e Dan), en zo verder.

De eerste vier graden zijn nog relatief "makkelijk" te behalen met een examen. Je toont technieken, uke-mogelijkheden (hoe je valt en ontvangt) en begrip van de filosofie.

In Nederland, bij clubs die zijn aangesloten bij de Aikikai Hombu Dojo in Tokio, betaal je voor een examen ongeveer €50 tot €100, afhankelijk van de club. Het echte struikelblok voor veel beoefenaars is dat de examens voor hogere graden niet meer fysiek zijn, zoals we straks zullen zien. In Nederland zie je dat aikido vaak beoefend wordt naast een sport als judo of taekwondo.

Waar bij die sporten de wedstrijd de graadmeter is, is aikido volledig niet-competitief. De graden aikido zijn dus geen beloning voor winst, maar voor ontwikkeling.

Waarom examens stoppen bij de 4e of 5e Dan

Een Shodan in aikido heeft vaak meer jaren training achter de rug dan een zwarte band in karate, simpelweg omdat de focus ligt op begrip in plaats van prestatie onder druk.

De meest geaccepteerde hoogste graad die een actief beoefenaar kan bereiken, is de 8e Dan, oftewel Hachidan. Dit is de graad die vaak wordt toegekend aan senior leraren die decennia van toewijding hebben getoond. In de praktijk stoppen de examens meestal bij de 4e Dan of 5e Dan.

Promotie op basis van verdienste

Vanaf dat punt verandert het systeem drastisch. Na de 5e Dan is het fysiek examen voorbij.

Je kunt niet meer "zomaar" een examen doen voor de 6e of 7e Dan. De Aikikai Hombu Dojo, het hoofdkwartier in Tokio, stelt dat de hogere graden niet meer worden getoond door technische demonstraties, maar door leiderschap en verdienste. In Nederland betekent dit dat een leraar die een 5e Dan heeft, vaak jarenlang moet blijven lesgeven en bijdragen aan de gemeenschap om in aanmerking te komen voor de 6e Dan. Het is een proces van wachten en verdienste.

De weg naar de 8e Dan is geen race, maar een levenslange reis van dienstbaarheid.

De term promotie op verdienste is hier key. Het gaat niet om hoe snel je een techniek kunt doen, maar om hoe je de kunst uitdraagt.

Een leraar die een school runt, seminars organiseert en de principes van aikido uitdraagt, krijgt hogere graden toegekend. De 8e Dan, of hachidan, is voor de uitzonderlijke leraren. In Nederland zijn er maar een handvol leraren met deze graad.

Directe leerlingen van O-Sensei

Het is een erkenning van een leven lang dienst aan de kunst. Terug naar de 9e en 10e Dan.

Deze graden zijn extreem zeldzaam en worden bijna niet meer uitgereikt. Ze zijn gereserveerd voor de allergrootsten, degenen die de kunst hebben gevormd. De 9e en 10e Dan werden vooral toegekend aan directe leerlingen van de grondlegger, Morihei Ueshiba, oftewel O-Sensei.

Waarom deze graden nauwelijks meer worden uitgereikt

Denk aan figuren zoals Koichi Tohei, de grondlegger van Ki-Aikido, of Kisshomaru Ueshiba, de zoon van O-Sensei en de tweede Doshu. Deze graden zijn historisch en symbolisch.

Ze markeren een tijdperk waarin aikido nog in de kinderschoenen stond en de basis werd gelegd.

Tegenwoordig worden de 9e en 10e Dan niet meer actief uitgereikt door de Aikikai. De reden is simpel: de tijd van de grondleggers is voorbij. De huidige Doshu, Ueshiba Moriteru (de kleinzoon van O-Sensei), bevestigt dit.

De focus ligt op het behoud en de verspreiding van de kunst, niet op het creëren van nieuwe "super-graden". In de praktijk betekent dit dat je in Nederland geen leraar zult vinden met een 9e of 10e Dan die recent is toegekend, zelfs niet als je kijkt naar het verschil tussen Kyu-graden en Dan-graden.

De Doshu staat buiten het gradensysteem

Het zijn eerder eretitels uit het verleden. De Doshu, de huidige oppermeester van de Aikikai, staat buiten het gradensysteem. Dit is een uniek concept. De Doshu is geen deelnemer meer; hij is de bewaker van de traditie.

De huidige Doshu, Ueshiba Moriteru, heeft een graad, maar deze is niet vergelijkbaar met die van andere leraren.

Het toekennen van hoge graden

Hij is de erfgenaam van de kunst. In Nederland, waar veel clubs zijn aangesloten bij de Aikikai, erkennen we de autoriteit van de Doshu. De doshu aikido is de morele en technische leider.

Hij keurt de richtlijnen goed voor de graden, maar hij neemt zelf geen examen af. De Ueshiba familie speelt een centrale rol in het toekennen van hoge graden.

Via de Aikikai Hombu Dojo worden de graden boven de 5e Dan formeel toegekend. In Nederland wordt dit proces vaak gecoördineerd door de bond (de Aikikai Nederland), die aanbevelingen doorstuurt naar Tokio. Dit zorgt voor een consistente erkenning van verdienste, zonder dat er fysieke examens nodig zijn.

Het is een systeem van vertrouwen en traditie. Wil je weten wat een Hombu Dojo certificaat inhoudt? Niet alle aikido is hetzelfde.

Aikikai Hombu Dojo richtlijnen

Afhankelijk van de organisatie waarbij je bent aangesloten, kunnen de hoogste graden verschillen.

In Nederland zijn er verschillende stromingen naast de Aikikai. De Aikikai Hombu Dojo is de grootste en meest erkende organisatie. Hier geldt dat de 8e Dan de hoogste actieve graad is.

Yoshinkan en Ki-Aikido systemen

De Aikikai Hombu Dojo richtlijnen zijn streng: graden worden toegekend op basis van leeftijd, jaren training en verdienste. Bijvoorbeeld, om een 6e Dan te behalen, moet je minimaal 20 jaar training hebben en minimaal 50 jaar oud zijn.

In Nederland betaal je voor de administratie van deze graden ongeveer €100 tot €200 per aanvraag. Andere organisaties hebben hun eigen systeem. De Yoshinkan, opgericht door Gozo Shioda, heeft een meer gestructureerd examensysteem. Hier kunnen leraren hogere graden behalen via fysieke examens, tot wel 8e Dan.

In Nederland zijn er Yoshinkan-clubs waar de focus ligt op precisie en herhaling.

De yoshinkan graden kunnen hier iets anders aanvoelen dan bij Aikikai. Bij Ki-Aikido, gesticht door Koichi Tohei, ligt de nadruk op het gebruik van ki (energie). Het ki-aikido systeem heeft graden die zijn gebaseerd op het beheersen van ki, naast techniek.

De hoogste graden hier zijn ook 8e Dan, maar de criteria zijn meer gericht op ontspanning en flow. In Nederland zijn er clubs in Amsterdam en Utrecht die Ki-Aikido aanbieden, met prijzen vergelijkbaar met andere aikido-lessen (rond €50 per maand).

Ongeacht de organisatie, de kern van aikido blijft hetzelfde: harmonie, balans en persoonlijke groei. Of je nu traint voor een 1e Dan of droomt van een 8e Dan, de reis op de mat is waar het om draait. Voor beginners in Nederland: verdiep je in het Aikido gradensysteem, kies een club die bij je past, vraag naar hun aansluiting bij een organisatie, en geniet van elke training. De hoogste graad is uiteindelijk die van je eigen ontwikkeling.